Pantun, gurindam, syair, seloka

20 Nov 2012

WARISAN PANTUN

Perbezaan pantun daripada gurindam, seloka dan syair

Oleh

MOHAMED ASHIK

SAYA ingin mengajak anda mengimbas kembali tentang pemahaman kita mengenai apa yang dikatakan gurindam, seloka dan syair dalam puisi tradisional Melayu kita.

Contoh syair adalah seperti berikut:

 Dengarkan tuan ayahanda berperi,
Kepada anakanda muda bestari,
Jika benar kepada diri,
Nasihat kebajikan ayahanda beri.

Perhatikan bahawa bunyi hujung setiap baris syair semuanya sama - berperi, bestari, diri dan beri.

Contoh seloka pula seperti berikut:

Sudah bertemu kasih sayang
Duduk terkurung malam siang
Hingga setapak tiada renggang
Tulang sendi habis berguncang

Perhatian bahawa bunyi hujung setiap baris seloka itu semuanya sama: sayang, siang, renggang dan berguncang.

Contoh gurindam pula ialah:

Barang siapa tiada memegang agama,
sekali-kali tiada boleh dibilangkan nama.
Barang siapa mengenal yang empat,
maka ia itulah orang yang makrifat.

 Perhatikan bahawa baris pertama dan kedua bunyi hujungnya sama: agama dan nama; manakala baris ketiga dan keempat pula ialah empat dan makrifat.

 Begitulah bezanya syair, seloka dan gurindam berbanding pantun yang terangkum sebagai puisi Melayu lama.

 Sekali lagi diingatkan bahawa dalam pantun, hujung bunyi dalam serangkap pantun tidak boleh semuanya sama.

 Untuk memahaminya adalah mudah - bunyi hujung baris pertama sama dengan bunyi hujung baris ketiga; dan bunyi hujung baris kedua mesti sama dengan bunyi baris keempat (A.I.A.I.)

Melambai daun di Pulau Kelapa,
Saujana memandang dari titi;
Kalau cantik dipandang rupa,
Diharap sama budi pekerti.

Perhatikan Kelapa, titi, rupa dan pekerti.

Pembayang maksud pantun mengisahkan pemandangan. Ia tidak sama dengan maksud dan bukan merupakan pernyataan.

 Kalau dipantunkan begini:

 Barang diingat jangan dilupa,
Harus dijadikan perhiasan diri;
Kalau cantik dipandang rupa,
Diharap sama budi pekerti.

 Perhatikan bahawa baris pertama dan kedua bukan pembayang maksud, tetapi hanya merupakan pernyataan semata.

Sepatutnya baris pertama dan kedua adalah pembayang maksud yang mengisahkan pemandangan, perbuatan, barangan, sesuatu tempat dan sebagainya.

Akhir sekali, masih ada pembaca atau petugas di Radio yang berpantun tidak mengikut syarat berpantun.

Fahami betul-betul apa yang dikatakan pantun, barulah berpantun, jangan asal ikut bunyi hujung semuanya sama.

 Sebelum berundur terimalah serangkap pantun perpisahan:

Minyak Idaman bercampur serai,
Beli ragi jumlahnya lima;
Pantun Warisan menutup tirai,
Sepekan lagi kita bersama

seloka

14 Feb 2012

EKSTRA!

WARISAN KITA
Sampaikan mesej menerusi seloka


SELOKA ialah puisi tradisional Melayu yang berbentuk bebas. Ia tidak mempunyai bentuk tertentu dari segi rangkap, jumlah baris, berirama ataupun tidak.

Antara ciri seloka adalah mengejek, menyindir secara serius atau jenaka dan mengkritik tingkah laku serta sifat negatif seseorang ataupun sekelompok masyarakat.

Menurut Kamus Dewan edisi keempat, seloka ialah sejenis puisi yang mengandungi ajaran seperti sindiran atau jenaka.

Kata seloka berasal daripada bahasa Sanskrit iaitu 'Sloka'.

Menurut Pendeta Za'ba, seloka adalah sejenis karangan yang lebih kurang sama seperti gurindam; sebab itu kebanyakan sifat-sifat gurindam ada padanya.

Menurut beliau lagi, seloka mempunyai unsur kelakar, geli hati, gurau senda, giat, ejek, dan terkadang perasaan nyanyi, asyik berahi, hiba rawan, khayal dan mimpi.

Dalam bahasa Jawa, seloka disamakan dengan peribahasa.

Seloka biasanya ditulis dua atau empat baris dan terkadang ditulis lebih daripada empat baris.

Masyarakat Melayu mencipta seloka untuk mencerminkan rasa tidak puas hati mereka terhadap seseorang yang digambarkan melalui seloka.

Antara contoh seloka dalam kesusteraan Melayu lama ialah Seloka Emak Si Rendang, Seloka Pak Kaduk dan Seloka Pak Pandir.

Seloka Pak Kaduk misalnya mengandungi cerita yang memberi iktibar kepada segenap lapisan masyarakat dahulu dan sekarang bahawa Pak Kaduk bernasib malang akibat kejahilannya sendiri.

Antara bunyi seloka itu ialah:

Aduhai malang Pak Kaduk,

Ayamnya menang kampung

tergadai,

Ada nasi dicurahkan,

Awak pulang kebuluran,

Mudik menongkah surut,

Hilir menongkah pasang,

Ada isteri dibunuh,

Nyaris mati oleh tak makan,

Masa belayar kematian angin,

Sauh dilabuh bayu berpuput,

Ada rumah bertandang duduk.

Tidak kurang lucunya ialah Seloka Pak Pandir mengenai kebodohan watak Pak Pandir.

Antara selokanya ialah:

Pandai! Pak Pandir!

Anak dipijak dagang dijunjung,

Kucing dibunuh tikus dibela,

Harta habis badan tergadai,

Mendengar gelagak dagang,

Tak sedar bertelanjang,

Mendengar guruh di langit,

Air tempayan dicurahkan,

Mulut disuap pisang,

Buntut dicangkuk onak,

Gunting makan di hujung,

Pak Pandir juga menanggung!

Apa didengar gelagak dagang,

Gelagak rambutan jantan,

Orang berbunga dia berbunga,

Orang berbuah dia haram!

Kilat memancar hujan tak jadi,

Awak juga yang menanggung!

Satu lagi sifat Pak Pandir dibayangkan seperti berikut:

Inilah sifat Pak Pandir

Asalkan bergaya

itulah kaya

Asalkan berkilat itulah intan

Asalkan buntat

pasti bertuah

Asalkan berbungkal

itulah emas

Selain watak-watak lucu dan bodoh ini, ada juga seloka yang mengungkap kehilangan adat Melayu.

Berikut ialah contohnya:

Aduhai resam, wahai adat!

Lembaga di mana telah berpudat?

Wah! Hilang adat

lenyaplah bahasa,

Ghaib sepi tiada bersisa...

Laksana dipagut

tedung yang bisa!

Kesimpulannya, seloka ialah antara kira-kira 20 jenis puisi tradisional warisan Melayu kita.

Dapat dikatakan bahawa penghasilan seloka berkait rapat dengan bahasa dan mempunyai mesej berunsur sindiran.

Bahasa merupakan wadah bagi menyampaikan mesej dalam seloka tersebut.

Penggunaan bahasa yang indah mampu menarik minat pembaca untuk mengetahui mesej yang ingin disampaikan.